कवि गोष्ठी फिरी तुन्बा समिक्षा

नेपाल ह्युलसारी ताम्सालिङला सान्दर्भिकता

- इन्द्र लामा, अधिवक्ता

विश्वला राजनैतिक इतिहास अध्ययन लासी च्यामा जनजातिक देला हक अधिकार ल ताम् बुर्जुवा प्रजातन्त्र ग्यामसे खाबा म्राङबा मुला । प्राचीन युनानी अथवा प्राचीन ग्रीसरी बुर्जुवा प्रजातन्त्रला ढा“चा मुबा । ह्याङलान ह्यूलसारी पूर्वी नेपाल तेन पश्चिम नेपालरी फरक राजनैतिक चरित्र म्राङबारी खाम्ला । प्राचीन समयरी पश्चिम नेपालरी प्रजातन्त्रला स्वरुप मुबा । जस्तोः कपितवस्तुला ग्ले शुद्धोधन वंशगत ग्ले अताना जनतासे चुनब लब मुबा । थेनोन् बेलारी पूर्बी नेपालरी कठोर राजतन्त्र मुबा । जस्तोः जनकपुर क्षेत्ररी राजा जनककदे ल शासन म्राङबारी खाम्ला । थेनीकदे निरंकुश शासनला पक्षधर मुबा । पश्चिम् नेपालरी प्राचीनकालरीन गणतन्त्र पक्षधर मुबा म्राङबारी खाम्ला । बुद्ध स्वयंनोन् गणतन्त्र पक्षधर मुबा । चुह्राङलसी, नेपाल ह्यूलसारी एनोन् प्राचीन समय ह्रान्देन् गणतन्त्रला अवधारणा मुबा म्राङबारी खाम्ला । अथवा प्राचीस समयरीएनोन् प्रजातन्त्र ल अवधारणा मुबा । वर्तमान दुइरी दोखासी पूर्ण प्रजातन्त्रला अवधारणा अठारौं शाताब्दीला शुरुरीन युरोप ग्याम्से खाबा हिन्ना । युरोप ग्याम्से खाबा थे पूर्ण प्रजातन्त्रला अवधारणा बिबा सा“च्चिन्ला ज्याबा शासन अथवा स्वशासन हिन्ना । स्वशासन त सफल स्होबारी थे ग्लारी राष्ट्र राज्य तोला । राष्ट्र राज्यरी बेनान् चिज वस्तु साझा ततोला । जस्तोः साझा धर्म, साझा भाषा, साझा संस्कृति, साझा परम्परा तेन रितिरिवाज ग्याम्से ग्लागिरी बा“धब तबा गेख्खे जातिला शासन तातोला बिबा अवधारणा हिन्ना । प्राचीन समयरी जर्मनीरी बिबा राज्य अस्तित्वरी आरेबा । प्राचीन काल ह्रान्देन जर्मनीरी ट्टोनिक जातिला म्हीकदेला अलग-अलग राज्य मुबा । थे राज्यकदे मध्ये कोही गणतन्त्र वादी, कोही राजतन्त्र वादी मुबा । जर्मनीरी ग्हेख्खेन जाति ल ग्हेख्खेन राज्य तातोला बिसी आन्दोलन चलब ताजी । थेसेलामा जर्मनी एकीकरण ताजी । थेराङनोन् लासी एक जाति एक राज्य ल अवधारणासे लामा इटालीएनोन् एकीकरण ताजी । नेपालरीएनोन विविध जात जातिकदेला वसोवास मुला । नेपाली विविध खालल जाति त वसोवास ल आधाररी स्वशासन न अधिकार पिन्तोबा जरुरी मुला । जातिय स्वशासन विना खप्पैनोन् जातिसे विकास लाबारी आखाम् । जाति त स्वशासन पिन्मा देश टेक्रप ताला बिबा भनाई सत्य आहिन । जर्मनी तेन इटांली ह्राङबा देशकदे त उदाहरणन रुपरी किन्बारी खाम्ला ।

ताम्सालिङ ह्राङबा स्वशासन न सर्न्दर्भरी ताम् थान्मा राजनैतिक विज्ञान न प्रसिद्ध दार्शनिक जोन स्टुवार्ड मिल ल विचार त किन्बा उपयुक्त ताला । मिल ल भनाई चु मुला कि, स्वशासन न विकल्प सुशासन ताबारी आखाम् । अथवा, जातिला विकासला लागिरी सुशासन जेख्खेनसे आतान जातिला स्वशासननोन् जरुरी ताला । नेपालरी ल्हामन ङ्हच्छा ह्रान्दे सत्तारी मुबाकदे तेन् एनजीओ आईएनजिओकदेसे सुशासनन नारा पाङसी खाबा मुला । थेह्राङनोन् लासी बेनान् तानाशाही कदेसे एनोन् सुशासन न लागिरी बिसी सत्ता कब्जा लाबा विसी सफाई पिन्सी खाबा मुला । राजा ज्ञानेन्द्रसे सत्ता कब्जा लाबा दुइरी एनोन् जनता ल सुशासन न नारा पिन्बा मुबा तर, थेला नारा पूरा ताबारी आखम्जी । तर, ह्याङ बेनान् जनता अथवा जातजातिकदेत सुशासन न सट्टा स्वशासन आवश्यक हिन्ना । २०४६ साल लिच्छाला प्रजातन्त्र पूर्ण प्रजातन्त्र आहिन । थे लिच्छा ल बुर्जुवा प्रजातन्त्रसे देश, जनता, जनजातिकदेत ज्याबा आताजी । थे दुइरी स्वशासन न निश्चितता आताजी । सुशासनला मिन्से एकजनासे सत्ता कब्जा लासी खैमननोन् ज्याबा आता । सैनिक शासनककदे तेन तानाशाहकदेसे शासन लाबा देशरी ज्याबा अताबा कारण थे हिन्ना । चु ह्राङबान कारणकदेसे लामा स्वशासनला अवधारणा विकास तासी खाबा हिन्ना । स्वशासन न उद्देश्य पूरा लाबला लागिरी ताम्सालिङ ह्राङबा जातिय राज्य जरुरी मुला । तर, देश तेन परिस्थति अनुसार बेनान् जातिला मिन ग्याम्से राज्य कायम लाबारी प्राविधिकरुपरी गाह्रो ताबारी खाम्ला । नेपालरीएनोन् थे खालला सम्भावना मुला । चुला लागिरी भुगोल, जातिला जनसंख्या, भाषा ह्राङबा निश्चित मापदण्डला आधाररी जेख्खेन जातिय राज्य गठन लाबा उपयुक्त ताला । भेनान् जाति ल छुट्टा-छुट्टन राज्य ताबारी अखम्बा कारणसे लामा चु विमा ङ्हच्छा संयुक्त राष्ट्र संघसे भेनान् जाति त समान अधिकार पिन्तोला बिबा अवधारणा पारित लाबा मुबा ।

लोकतन्त्र बिबा बेनान्ला लागिरी समान अवसर हिन्ना । प्रसिद्ध राजनैतिक दार्शनिक कार्ल मार्क्ससे समान हैसियत बिबा ह्राङबा ताम् अथवा अवसर कदेत बुर्जुवा प्रजातन्त्रसे स्वीकार लनोन् आला बिसी पाङबा मुबा । तर, बेनान्तन् समान अवसर तेन समान अधिकार पिन्तोला जस ल कारणसे लामा भेनान् अगाडि बढब् तबारी खाम्कै बिबा ह्राङबा अवधारणा एनोन् बुर्जुवा प्रजातन्त्र ल हिन्ना । तर, चुरी ह्याङसे ग्होतोबा ताम् चु मुला कि, समान अवसर पिन्मा अगाडि मुबा जातिकदेम् झन अगाडि बढ्प तापान ताजी, तर सतियौं ह्रान्दे विकास तेन अवसर ग्याम्से पछाडि परब तासी खाबा जाति जनजातिकदे समान अवसर तेन अधिकार पिन्मैनोन् झन पछाडिन् परब ताबा ताजी । राजधानी याम्बुला कुनिरी मुर्साईतेन ह्याङ तामाङ जाति त शिक्षा, स्वास्थ्य, बिकास तेन् स्ह्यान अधिकारकदे ग्याम्से ल्हामन पछाडि पारब लाबा मुला । तामाङ ह्राङबान स्ह्यान थुप्रन जनजातिकदे त पछाडि पारब लाबा मुला । थे ह्राङबान् कारणकदेसे लामा तामाङ ह्राङबा जातिकदे त आरक्षण पिन्सी, बिशेष कार्यक्रम स्हेङसी, बिकासला लागिरी सहज वातावरण स्हेङसी, स्वशासन न व्यवस्था लासी जेख्खेन भेनान् जातिकदे ल बीचरी समान अवसर तेन समान अधिकार पिन्तोला । वेनान् क्षेत्ररी समान हैसियत अताते दोना तामाङ ह्राङबा जातिकदे त बिशेष अधिकारला व्यवस्था लनोन् तोला । जामा जेख्खेन तामाङ ह्राङबा जातिकदेसे स्ह्यान जातिकदेतेन छ्याम् हरेक क्षेत्ररी प्रतिस्पर्धा लाबारी खाम्ला ।

दार्शनिक लेनिनसे पाङबा मुला, वास्ताविक प्रजातन्त्र ल अर्थ बिबान् वेनान जाति ल समानता हिन्ना, जससे भेनान् जाति, भेना्न भाषा समान मुला बिसी स्वीकार आला थेह्राङबा म्ही प्रजातन्त्रवादी वा लोकतन्त्रवादी ताबारी आखाम । देश दन्दे संक्रमणकाल ग्याम्से गुजारब तासी खाबा मुला । राज्य ल नीति निर्माण तहरी वेनान जनजाति, दलित, मधेसी समेत त समावेश लाबाला लागिरी दन्दे राज्य ल पुनः संरचना ल धारणा विकास ताबा मुला । राज्य ल पुनःसंरचना तामाङ ह्राङबा जातिकदेतेन् प्रत्यक्ष जोडब ताबा मुला । दन्देला चु दुइरी तामाङ जाति ल र्सवाङ्गनि विकास ल लागिरी ताम्सालिङ गणराज्यला स्थापना लतोबा जरुरी मुला ।